जम्मूकाश्मीरचा चक्रव्यूह – सारांश, ल.त्र्यं.जोशी, ज्येष्ठ पत्रकार

चक्रव्यूह म्हटल्यानंतर थेट अभिमन्युपर्यंत पोचण्याची गरज नाही पण जम्मूकाश्मीरची समस्या दिसते तितकी सोपी नाही व याची पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि गृहमंत्री अमित शहा यांना पूर्ण कल्पना आहे. त्यामुळे विशेषत: काश्मीर खो-यात हल्ली असलेला गतिरोध लवकर संपण्याची शक्यता कुणी अपेक्षितही मानू नये. गंमत अशी आहे की, पाश्चात्य  प्रसारमाध्यमे व आपल्याकडीलही ल्युटियन्स  माध्यमे काश्मीर खोºयालाच जम्मूकाश्मीर समजतात व त्यानुसार वार्तांकन करतात. तेही  चुकून किंवा अज्ञाानापोटी नव्हे तर अगदी समजून उमजून आणि त्यांना सोयीचे आहे म्हणून. त्यामागे ‘माणूस कुत्र्याला चावला म्हणजे बातमी बनते’ ही बातमीची व्याख्याही त्यांच्या कामी पडते. केवळ काश्मीर खोºयातील पाच जिल्हे अस्वस्थ असतील व उर्वरित जम्मू विभाग, खोत्यातील अन्य जिल्हे आणि लडाख हा प्रदेश शांत असेल आणि तेथे व्यवहार सुरळीत सुरु असतील तर ती त्यांच्या दृष्टीने बातमी ठरत नाही. खोºयात एखाद्या ठिकाणी जरी दगडफेक झाली वा घोषणाबाजी झाली तर ती त्यांच्या दृष्टीने ब्रेकिंग न्यूज बनते. खरे तर काश्मीरखोºयात आज जे तीनेकशे स्थानबध्द आहेत त्यात श्रीनगर, शोपिया आणि फुलवामा या तीन जिल्ह्यातीलच लोकांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. यावरुन असंतोषाचे क्षेत्र किती मर्यादित आहे याची कल्पना येऊ शकते. पण चुकीच्या व सोयीच्या वृत्तांकनामुळे या वस्तुस्थितीवर पाणी फेरले जाते.  या पार्श्वभूमीवर  जम्मू काश्मीरमधील शंभरांवर गावांचे सरपंच जर गृह मंत्र्यांना भेटायला येऊन सरकारच्या निर्णयाला पाठिंबा देत असतील तर ती त्यांच्या दृष्टीने बातमी ठरत नाही पण त्यांच्यातील काही लोकांनी ‘ आम्हाला भीतीच्या छायेत वावरावे लागते’ असे म्हणताच तो फ्लॅश ठरतो. पण हे असे चालायचेच. ते लक्षात घेऊनच आपल्याला विचार करावा लागेल व त्यामुळेच जम्मूकाश्मीरची समस्या  हा एक प्रकारचा चक्रव्यूहच आहे हेही अधोरेखित होईल.
५ आॅगष्ट रोजी संसदेने एका प्रस्तावाद्वारे राष्टÑपतींना विनंती करुन ३७0 व्या कलमाच्या आधारे   जम्मूकाश्मीरचा विशेष दर्जा समाप्त केला आणि एका विधेयकाद्वारे जम्मूकाश्मीरचे दोन केंद्रशासित प्रदेशात विभाजन केले  त्या वेळीच या वस्तुस्थितीची सरकारला कल्पना होती. म्हणूनच त्याने अमरनाथ यात्रेकरुंची  नाराजी पत्करुन ती यात्रा स्थगित केली व यात्रेकरुंना खोºयाबाहेर काढले. पर्यटकांनाही काश्मीरबाहेर पडण्याचे आवाहन केले. पुरेशी सुरक्षा बले तेथे तैनात केली. इंटरनेट व मोबाईल सेवा बंद करुन संवादमाध्यमे नियंत्रणात ठेवली.इंटरनेट आणि मोबाईल बंद ठेवण्याचे कारण असे की, दहशतवादी त्या माध्यमांचा आपल्या हिंसक कृत्यांसाठी वापर करतात. त्यांना तो करता येऊ नये म्हणून बंदी. पण सरकारने  लोकांना त्रास होऊ नये म्हणून पर्यायी व्यवस्थाही केली. शाळा महाविद्यालये बंद केली. हे सर्व एवढ्यासाठीच केले की, खोºयात रक्तपात होऊ नये. दहशतवाद्यांना एकाही निरपराध नागरिकाचा प्राण घेण्याची संधी मिळू नये हे या सगळ्या बंदोबस्ताचे उद्दिष्ट होते. ते योग्यच होते. पण त्यामुळे दहशतवाद्यांची कोंडी झाली. कारण त्यांना बाहेर पडून हिंसाचार करण्याची संधीच मिळू शकत नव्हती. या नियंत्रणांचा सामान्य नागरिकांना त्रास झाला हे खरेच. पण त्यामुळे खोºयात रक्तपात होऊ शकला नाही हेही तेवढेच खरे. पण त्याबद्दल एकही विरोधी पक्षनेता बोलत नाही. बहुतेक जम्मूकाश्मीरमधून बहुतेक नियंत्रणे शिथिल झाली असताना, शाळा महाविद्यालये, सरकारी कार्यालये सुरु झाली असतांना, वाहतूकही पूर्वपदावर  येऊ लागली असतांना राहुल गांधी, सीताराम येच्युरी, डी.राजा यांच्यासारख्या नेत्यांना काळजी आहे ती काश्मीर खोºयाची, तेथे असलेल्या विघटनवादी नेत्यांची आणि लपून बसलेल्या दहशतवाद्यांची. सरकारच्या निर्णयाला त्यांचा विरोध तेव्हाच समजून घेता आला असता जेव्हा त्यात काही देशविरोधी असते. इथे तर जम्मूकाश्मीर हे भारताचे अविभाज्य अंग आहे यावर सर्व पक्षांचे एकमत आहे. तथाकथित आजाद काश्मीरची इंच न इंच भूमी मुक्त करण्याचा संसदेचा संकल्प आहे. असे असतांना केवळ राजकीय स्वार्थासाठी, अल्पसंख्यकांच्या तुष्टीकरणासाठी कुणी वेगळी भूमिका घेत असेल ती कशी समजून घेता येईल?
सरकारच्या निर्णयाला पाठिंबा देण्याचा प्रश्न क्षणभर बाजूला ठेवून विरोधी  नेत्यांच्या वागण्याने त्यांच्या पक्षाचे तरी काही भले होते काय, तर तेही नाही.उलट त्यांना मानाच खाली घालाव्या लागत आहेत. कारण आपल्या भूमिकेचा पाकिस्तान लाभ उठवू शकतो हे मोदींना विरोध करण्याच्या नादात त्यांच्या लक्षातच आले नाही. पाकिस्तानने आंतरराष्टÑीय पातळीवर राहुल गांधींच्या वक्तव्याचा जेव्हा उल्लेख केला तेव्हा त्यांच्या थोडे लक्षात आले आणि ‘जम्मूकाश्मीर हे भारताचे अविभाज्य अंग’ असल्याची जाणीव त्यांना झाली. प्रत्येक वेळी अशी फजिती होत असतांनाही राहुल गांधी काही शहाणे होताना दिसत नाहीत. खरे तर त्यांच्या वक्तव्यांना इतके महत्व देण्याचेच कारण नाही. आज ते कॉंग्रेसच्या ५२ लोकसभा सदस्यांपैकी एक आहेत आणि तेवढीच त्यांची हैसियतही आहे. पण माध्यमे मात्र त्यांच्या वक्तव्यांना अवास्तव महत्व देतात. अर्थात  खोºयातीलही नियंत्रणे शिथिल होत असली तरी तेथे ती शिथिल करतांना कमालीची सावधगिरी बाळगावी लागते. कारण तेथील शांतता ही वरवरची आहे व तेथील छोट्याशा हिंसाचाराची आंतरराष्टÑीय पातळीवर बातमी होऊ शकते हे सरकारला ठाऊक आहे. वस्तुत: श्रीनगर शहरात  वाहतूक सुरु झाली आहे. दूरध्वनी सेवा खुली झाली आहे. विद्यार्थ्यांची संख्या कमी असली तरी शाळा महाविद्यालये सुरु झाली आहेत. पण बातमी बनते ती श्रीनगरमधील डाऊनटाऊन म्हणून ओळखल्या जाणाºया वस्तीतील दगडफेकीची. खरे तर त्या वस्तीत विघटनवाद्यांचे प्राबल्य आहे हे सर्वांना ठाऊक आहे. तिथे जर दगडफेक झाली तर ते स्वाभाविकच आहे व त्याची बातमी बनण्याचे कारण नाही. पण ती अशा थाटात दिली जाते की, जणूकाय संपूर्ण काश्मीर खोरे अशांत आहे. तेथे अशांततेचे प्रमाण अधिक असू शकते पण त्याला किती प्रमाणात प्रसिध्दी द्यायची हे तर माध्यमे ठरवू शकतात. विशेषत: आंतरराष्टÑीय माध्यमे तर छोट्याशा घटनांसाठीही टपलेलीच असतात. त्या तुलनेत भारतीय माध्यमे मात्र  काही अपवाद वगळता संयम पाळत आहेत असे दिसते.
एकाही माणसाचा जीव जाता कामा नये, ही आपली प्राथमिकता सफल करण्यात सरकार यशस्वी झाले असले तरी त्याची खरी परीक्षा पुढेच आहे. नियंत्रणे शिथिल करतांना त्याला प्रथम त्या प्राथमिकतेचा विचार करावा लागतो.आकलनात थोडी जरी चूक झाली तर त्याचे परिणाम भयंकर होऊ शकतात. सगळीच नियंत्रणे रद्द केली गेली तर उद्या खोºयात विघटनवाद्यांच्या प्रभावक्षेत्रात निदर्शने, दगडफेक व सुरक्षा दलांवर हल्ले होणारच नाहीत याची हमी कुणीही देऊ शकत नाही. त्या स्थितीत उर्वरित जम्मूकाश्मीरमधील शांततेला काहीही अर्थ राहणार नाही आणि सरकारवरील दडपण वाढेल. मोदी आणि शहा यांना या संभाव्यतेचाही विचार करावा लागतो. पण हळूहळू ते त्यातूनही मार्ग काढण्याचा प्रयत्न करीतच आहेत.
या सगळ्या प्रकारात चिंतेचा विषय एवढाच आहे की, खोºयातील जनमत शांत कसे होईल? कारण जम्मूकाश्मीरची स्वायत्तता संपुष्टात आल्याने कितीही नाही म्हटले तरी त्यांना भावनात्मक धक्का बसला आहे. कथित आजादी मागता मागता त्यांची  स्वायत्त्तताही  गेल्याने काही विशेषाधिकारही समाप्त झाले आहेत. आपण काही तरी गमावले अशी भावना त्यांच्या मनात निर्माण झाली आहे. सामान्यत: अशा वेळी आपल्याला होणाºया संभाव्य फायद्यांचा लोक विचार करीत नाहीत. त्यांची ती मानसिकता समजून घेणेही आवश्यक आहे. आपल्या उज्वल भवितव्याबाबत ते जसजसे आश्वस्त होत जातील तसतशी त्यांच्यातील ही भावनाही समाप्त होईलच पण त्यासाठी वेळ लागणार आहे.  शिवाय भारतविरोधी शक्ती त्यात अडथळे निर्माण करण्याची शक्यता  अधिक आहे. त्यादृष्टीने सरकार पावले टाकत आहे असे दिसते. भारताचे सर्वोच्च न्यायालयही त्यासाठी  वेळ द्यायला तयार आहे पण हितसंबंधी राजकारणी मात्र त्यासाठी तयार नाहीत. त्यांना श्रीनगरला जाण्याची अधूनमधून सुरसुरी येतेच आणि सर्वोच्च न्यायालयावर दुगाण्याही झाडाव्याशा वाटतात.
या संदर्भात सर्वोच्च न्यायालयात दोन प्रकारच्या याचिका दाखल झाल्या आहेत. एकप्रकार आहे तेथील बंधनांच्या वैधतेला आव्हान देणारा तर दुसरा आहे संसदेने मंजूर केलेल्या कायद्याच्या वैधतेला आव्हान देणारा. पहिल्या प्रकारात न्यायालयाने सरकारला वेळ देण्याची भूमिका घेतली आहे तर दुसºया प्रकारात सरकारला नोटिस देण्यात आली आहे. काही लोकांचे म्हणणे आहे की, न्यायालयाने दुसरी याचिका फेटाळायला हवी होती. पण मला असे वाटते की, ते योग्य ठरले नसते. आपल्या घटनेत कायदे करण्याचा विशेषाधिकार संसदेला असला तरी ते घटनेनुसार आहेत की, नाहीत हे ठरविण्याचा विशेषाधिकार न्यायपालिकेलाच आहे व तिने तो अनेकदा वापरलाही आहे.त्यामुळे पुढे न्यायालय कशी भूमिका घेते याची आपल्याला वाट पाहावी लागणार आहे. पण सर्वोच्च नयायालयात कोणती भूमिका घ्यायची हे सरकारने आधीच विचारपूर्वक ठरविले असावे.
खरे तर मोदी सरकारने या प्रकरणी आंतरराष्टÑीय पातळीवर मिळविलेले यश कौतुकास्पदच आहे. जम्मूकाश्मीरचा विशेष दर्जा काढून त्याला इतर राज्यांबरोबर आणण्याचा सरकारचा निर्णय झाला तेव्हापासूनच त्याने राष्टÑीय व आंतरराष्टÑीय पातळीवर काय काय करता येईल याचा विचार करुन ठेवला व त्याचे तपशीलवार नियोजनही केले.  या प्रश्नाचे कोणत्याही स्थितीत आंतरराष्टÑीयीकरण होणार नाही. त्याबाबतीत पाकिस्तान एकाकी कसा पडेल आणि जम्मूकाश्मीरचा प्रश्न हा पूर्णपणे भारताचा अंतर्गत प्रश्न कसा आहे हे ठसविणे हे या नियोजनाचे उद्दिष्ट होते व त्यात मोदी सरकारला शंभर टक्के यश मिळाले आहे. सर्वात महत्वाचे म्हणजे पाकिस्तानने हा मुद्दा संयुक्त राष्टÑांच्या सुरक्षा परिषदेत नेण्याचा प्रयत्न केला असला तरी तो साफ फसला. नकाराधिकार असलेल्या पाच महासत्तांच्या बैठकीपर्यंतही तो पोचला नाही. सुरक्षा परिषदेच्या पंधरा सदस्यीय व्यासपीठावर तो पोचला पण अनौपचारिकपणे. त्या चर्चेची जाहीर वाच्यताही कुणी केली नाही.  अधिकृत पत्रकही निघाले नाही.   शिवाय चीन वगळता नकाराधिकारप्राप्त अमेरिका, फ्रान्स, इंग्लंड व रशिया या उर्वरित चारही देशांनी काश्मीर हा भारताचा अंतर्गत प्रश्न असल्याचे अधिकृतपणे घोषित केले. चीनही त्याच्यासोबत नावापुरताच राहिला.
दुसरी तेवढीच महत्वाची बाब म्हणजे मुस्लिमबहुल असलेल्या आखाती देशांपैकी कुणीही  पाकिस्तानच्या बाजूने उभे राहिले नाही. त्याचे कारण म्हणजे हा विषय कुणी, कुणाशी, कशा पध्दतीने बोलायचा याबाबतचा तपशील व्यक्तींच्या नावांसहीत आधीच ठरला होता. म्हणून तर परराष्टÑ व्यवहार मंत्री एस. जयशंकर व परराष्टÑ सचिव नितीन गोखले लगेच चीनच्या दौºयावर गेले. मोदींनी जी ७ राष्टÑांच्या शिखर परिषदेतील उपस्थितीचा या प्रश्नासाठी फायदा घेतला. आपल्या नियोजनाशी संबंध नसलेली एकच अनुचित बाब घडली व ती म्हणजे ब्रिटीश पाकिस्तान्यांनी लंडन येथील भारतीय उच्चायुक्तांच्या कार्यालयावर केलेली हिंसक निदर्शने. पण त्याबाबतीतही पंतप्रधानांनी ब्रिटीश पंतप्रधानांना  तातडीने फोन करुन लक्ष वेधलेच. आता ते पंतप्रधानही आपल्या पदावर राहिलेले नाहीत.
सरकारचे नियोजन एवढे पक्के होते की, वरिष्ठ नेत्यांनी काय म्हणायचे हेही बहुधा ठरलेलेच असावे. अन्यथा एरव्ही शांतपणे आपले कार्य करणाºया संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी ‘अण्वस्त्रांचा प्रथम वापर न करण्याच्या धोरणाचा पुनर्विचार होऊ शकतो’ आणि ‘ आता चर्चा फक्त पाकव्याप्त काश्मीरबाबतच होऊ शकते’ अशी धोरणात्मक तडाखेबंद विधाने केलीच नसती. खोºयातील नागरिकांना दहशतवाद्यांपासून कसे संरक्षण द्यायचे हाही त्याच नियोजनाचा एक भाग आहे. नियंत्रणांमुळे सामान्य माणसांना कळ सोसावी लागत आहे हे खरेच पण त्यांच्यापेक्षा नियंत्रणांचा अधिक त्रास होतो आहे तो दहशतवादी आणि विघटनवादी यांना. सुरक्षा दलांच्या तैनातीमुळे त्यांची बोलतीच बंद झाली आहे. सीमेपलिकडून ते येऊ शकत नाहीत आणि खोºयात घराबाहेर पडू शकत नाहीत.
एवढे सगळे असले तरी खरा कळीचा मुद्दा काश्मीर खोरे आहे, याचा अजिबात विसर पडता कामा नये.ते जोपर्यंत नवी व्यवस्था मनोमन स्वीकारत नाही तोपर्यंत किमान खोºयात तरी सामान्य परिस्थिती  निर्माण झाली असे म्हणता येणार नाही. आणि त्यासाठीच अवधी लागणार आहे. किती ते आज कुणीही सांगू शकणार नाही. कारण त्या परिसरावर दहशतवादी व विघटनवादी यांचे वर्चस्व आहे. तेथील सामान्य माणूस सुरक्षा दले आणि दहशतवादी यांच्या मध्ये सापडलेला आहे. आपण नवी व्यवस्था स्वीकारली तर दहशतवादी आपल्याला सुखाने जगू देतील याची त्यांना खात्री नाही. ती निर्माण करायला वेळ लागणारच आहे.जम्मूकाश्मीर हे भारताचे अविभाज्य अंग आहे ही भूमिका ज्यांना खरोखरच मान्य आहे त्या सर्वांनी तो सरकारला दिला पाहिजे.

सारांश, ल.त्र्यं.जोशी, ज्येष्ठ पत्रकार,  नागपूर – ९४२२८६५९३५

कलीयुगातील राम सीता

सोशल मिडीया आजच्या युगातील अतिशय जलद संवादाचे साधन होत आहे़ अशातच मदतीची हाक असो अथवा समस्यांची निवेदने मोठ्या प्रमाणात सोशल मिडीयाचा वापर पहायला मिळतो आहे़अशातच काही दिवसांपासून एक माहिती सोशल मिडीयावर सर्वत्र फिरत आहे़यात एका वयोवृद्ध दाम्पत्याबाबतची माहिती काही युवकांनी प्रसिद्ध केल्यानंतर ‘कलीयुगातील रामसिता’ हा उल्लेख सर्वत्र चर्चेचा विषय ठरलेला आहे़.

आज कोपरगाव येथून येत असताना रोड च्या कडेने एक म्हातारं जोडपं जाताना दिसलं माझी नेहमीची सवय असल्यामुळं मी त्या भिकारी दिसणाऱ्या जोडप्याला दुपार असल्यामुळं सहजच जेवनाच विचारलं तर ते नको म्हणाली मग मी त्यांना100 रुपये देऊ केले तर ते सुद्धा नको म्हणाले ,मग पुढचा प्रश्न विचारला की तुम्ही असे का हिंडताय मग सुरू झाला त्यांचा जीवनपट ,- ते 2200 km चा प्रवास करून आता द्वा रका ला स्वतःच्या घरी चालले होते त्यांनी सांगितले की माझे दोन्ही डोळे 1 वर्षांपूर्वी गेले होते आणि डॉक्टरनी सांगितले की ऑपरेशान करून उपयोग नाही मग माझ्या आईने डॉक्टर ला भेटून ऑपरेशन करायला भाग पाडले व तिने श्री कृष्णा मंदिरात जाऊन देवाजवळ नवस केला की डोळे परत आले तर माझा मुलगा पदयात्रा करत बालाजी व पंढरपूर ला जाऊन परत द्वारकेला पायी येइल म्हणून मी आईच्या शब्दासाठी पदयात्रा करतोय ,मग मी त्यांच्या बायको विषयी विचारलं तर ति पण मला एकटं सोडायला तयार नव्हती व रस्त्याने मी तुम्हाला जेवण तयार करायला येते म्हणून निघाली मग मी ते 25%हिन्दी 75%इंग्रजी बोलत असल्यामुळे शिक्षण विचारलं तर माझी बुद्दी ऐकून सुन्न झाली त्यांनी लंडन येथे ऑक्सपोर्ड युनिव्हर्सिटी मध्ये 7 वर्षे खगोलशास्त्र यावर पी एच डी केलीय तर त्यांच्या बायकोने मनोविकार शास्त्र या विषयावर लंडन येथेच पी एच डी केलीय (एवढ शिकून सुद्दा त्यांच्या चेहऱ्यावर गर्व सुद्धा नाही नाहीतर आपल्या कडे 10 नापास वालासुद्धा छाती ताणून हिंडतो ) एवढच नाहीतर सी रंगराजन (गव्हर्नर) यांचे बरोबर ,तसेच कल्पना चावला ह्यांच्या बरोबर काम व मैत्रेचे समंध होते तसेच त्यांना मिळणारे मासिक पेन्शन ते एक अंध ट्रस्ट ला ते देऊन टाकतात सद्या ते सोशल मेडियापासून लांब राहतात ,रोडच्या कडेन जाणार प्रत्येक जोडपं भिकारी असतच अस काही नाही एखाद जोडपं हे आपल्या आईच्या शब्दासाठी प्रभू राम व्हायला तयार होत आणि आपल्या पतीसोबत कोणी सीता सुद्धा होत म्हणूनच आज भेटलेली माणसे कली युगातील मी तर राम सीता च समजतो त्यांचे नाव
डॉ. देव उपद्याय व डॉ. सरोज उपद्याय
लेख-प्रमोद आसने
9511255711
रवींद्र आसने
9226430020

वारकरी चळवळीचे महानायक राष्ट्रसंत,संत शिरोमणी,संत सेना महाराज पुण्यतिथी विशेष लेख

बाराव्या शतकात मध्यप्रदेशात विषमते विरुध्द बंड पुकारणारे नाभिक समाजाचे राष्ट्रसंत,संत शिरोमणी,संत सेनाजी महाराज यांचा जन्म मध्यप्रदेश राज्यातील उमरीया या जिल्हयातील बांधवगड या गावी झाला.  प्रामुख्याने  क्रांतीची भाषा बोलणारे परिवर्तनाचे वादळ म्हणजेच एक धगधगता अंगार जन्माला आले. त्यांच्या वडिलांचे नाव देविदास वैद्य तर आईचे नाव प्रेमकुंवरबाई देविदास वैद्यअसे होते.राष्ट्रसंत सेनाजी महाराजांचे वडिल हे तत्कालीन राजा रामराया आदित्य यांच्याकडे मंत्री मंडळातील  एक चाणाक्ष, कर्तुत्ववान,नितीमान व प्रभावशाली मंत्री होते.सेना महाराजानी समाजातील अज्ञान,अंधश्रध्दा,कर्मकांड,दैववाद,शोषण,विषमता,जातीभेद,मानवी विकास व उत्कर्षाच्या आड येणा·या अमानवीय प्रथेच्या विरोधात कणखर दंड थोपटून बंड पुकारण्याचे महत्वपूर्ण कार्य केले. निद्रिस्त समाजाला गदगदा हलवून,खडबडून जागे करण्याचे काम त्यांनी केले.
जातीविरहीत व शोषणमुक्त समाजाच्या निर्मितीसाठी त्यांनी भारतभ्रमण सुरु करुन अव्याहतपणे मानवतेच्या संगोपन,संवर्धन व संरक्षणासाठी अनेक भाषा त्यांनी अवगत केल्या आणि त्या माध्यमातून कृतीयुक्त पध्दतीने समाजाचे प्रबोधन करण्याचे कार्य त्यांनी केले. मराठी भाषा आत्मसात करुन मराठी भाषेवर इतके प्रभुत्व मिळविले की,मराठी भाषेत त्यांनी अनेक उत्कृष्ट अभंगाची निर्मिती केली.वारकरी चळवळीत स्वत:ला झोकुन देवून चार वर्णाच्या  गराड्यात आडकलेला हा समाज व त्यातील जाती व्यवस्था नष्ट करण्यासाठी त्यांचा अविरत लढा होता. कर्मठ उच्चवर्णीयांनी निर्माण केलेली उच्च-निच्च जातीभेद ही पंरपरा मोडीत काढण्यासाठी त्यांचा महत्वपूर्ण संघर्ष होता. जे मानवा-मानवात उच्च-निच्चता समजतात त्यांना उद्देशुन सेना महाराज खडा सवाल टाकतात. मानवतेची घडी विस्कटणारे व त्याच विस्कळीतपणात परमेश्वर दाखविणा·यांना ते सांगतात की,जाती कुळाने भक्ती श्रेष्ठत्व ठरत नसून त्यांच्या शुध्दभावावर व कर्मावर ठरते. आणि परमेश्वर हा व्यक्तीच्या चांगल्या आचरणात व सतकर्मात असतो हेच मर्म त्यांनी सांगितले.
सेना महाराजांच्या अशा विविध समतामुलक समाज निर्मितीस पुरक असलेल्या अभंगांचा समावेश शिख धर्मातील घ्गुरुग्रंथसाहिबङ या पवित्र ग्रंथात करुन त्यांना मानाचे स्थान प्राप्त करुन दिले आहेत. जात आणि कला यांची सांगड घालून वर्णव्यवस्था उदयाला आली असे त्यांचे मत होते.  शुद्र,सवर्ण या मानव निर्मित कल्पना आहेत. सत्य,सदाचार म्हणजेच स्वर्ग होय आणि असत्य म्हणजेच मृत्यूलोक अशी त्यांची धारणा होती.  जातीभेद नष्ट करण्यासाठी त्यांनी आंतरजातीय विवाह व सहभोजन यासारखे त्यांनी उपाय सांगितले.
समाजातील जाती व्यवस्थेवर अंधश्रध्देवर आसुड ओढणारे अनेक अभंग त्यांनी लिहिले. आणि त्यानुसार समाजात वैचारिक परिवर्तन बदल घडवून आणण्याचे कार्य केले.म्हणजे सेनाजी महाराज हे नुसते शब्दवीरच नव्हते तर कृतीवीर होते.माणसाला माणूस म्हणून सन्मानाने व स्वाभिमानाने विवेकपूर्ण जिवन जगता यावे यासाठी त्यांचा महत्वपूर्ण प्रयत्न होता.यासाठी त्यांनी अठरा राज्यात फिरुन वारकरी चळवळ भक्कम करुन अन्याय-अत्याचार,अंधश्रध्दा यावर प्रहार,वार करुन वारकरी ही संकल्पना दृढ केली.
स्त्री चा सन्मान झाला पाहिजे, कामगारांच्या हाताला काम मिळाले पाहिजे यासाठी त्यांचा महत्वाचा लढा होता.अशा परिवर्तनवादी, विज्ञानवादी समाज सुधारकाच्या,राष्ट्रसंताच्या विचारांना नष्ट करण्याचा प्रयत्न इथल्या प्रस्थापित व्यवस्थेने केला आहे.
 राष्ट्रसंत सेनाजी महाराज यांचा संदेश-
 चोरी करु नका.
खोटे बोलु नका
 व्यभिचार करु नका
 मद्यपान करु नका
 प्राणीमात्राची हत्या करु नका.
 कठोर परिश्रम करा.
 असा अखिल मानव जातीसाठी लोककल्याणकारी असणारा संदेश त्यांनी जनमाणसाला दिला.  पर्यावरणाचे नुकसान करणा·या व्यक्तीचा धिक्कार करणारे बाराव्या शतकातील पहिले संत म्हणजे राष्ट्रसंत सेनाजी महाराज होत.
एकंदरीत पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश त्यांनी जनमाणसाला देण्याचा प्रयत्न केला. कुठेतरी महाराष्ट्र,मध्यप्रदेश,कर्नाटक आणि पंजाब यांना जोडणारा समान धागा म्हणजे महात्मा बसवेश्वर,संत नामदेव व संत सेनाजी महाराज होत.
 प्रामुख्याने नाभिक समाजाचा अलौकिक व राष्ट्र निर्माणासाठी पोषक असलेला इतिहास पाहता तथागत बुध्दांच्या सहवासातील भन्ते उपाली पासून तामिळनाडू च्या नौनादेवी, वारकरी चळवळीचे महानायक  राष्ट्रसंत सेनाजी महाराज,महात्मा बसवेश्वरांचे स्वीय सचिव हडपद न्हावी,महात्मा बसवेश्वरांची वचने जनमाणसात आणण्यासाठी स्वत:चे घर विकून रस्त्यावर राहणारे शिवशरण हळकट्टी न्हावी,स्वराज्य निर्माते छत्रपती शिवाजी महाराजांवर सय्यद बंडाचा होणारा वार आपल्या अंगावर घेणारे नाभिक समाजभूषण जिवाजी महाले,पन्हाळ गडावरुन शिवाजी महाराजांची सुटका होण्यासाठी हुबेहूब शिवाजी महाराजांचे प्रतिरुप धारण करणारे व आपल्या प्राणाची पर्वा न करता जिवाची बाजी लावणारे विर शिवाजी काशीद,स्वातंत्र्य सौनिक विरभाई कोतवाल,सांडु सखाराम वाघ,शाहिर लाला वाघमारे इथपर्यंतचा इतिहास हा मानवी समाजाला ऊर्जा देणारा व नवचेतना प्रदान करणारा असा आहे.  ज्या व्यवस्थेने या समाजाला हिन समजलाय तोच समाज एवढी राष्ट्र निर्माणास पोषक असणारी कारकिर्द उभी करु शकते ?….ही एक चिकीत्सक विचार करण्यास भाग पाडणारी गोष्ट आहे.
 माणसातील माणूसकी नष्ट झालेल्या माणसाला माणूस जोडण्याचे काम सेनाजींनी केले. राष्ट्रव्यापी,विश्वव्यापी, लोककल्याणकारी काम,शेतकरी,कष्टकरी,श्रमकरी,मजुर,महिलांच्या शोषणमुक्तीचे काम सेना महाराजांनी केले.आपल्या जीवन कार्यात त्यांनी तथागत बुध्दांना,भारतीय स्वातंत्र्याला,भारतीय संविधानाला, समतामुलक समाज निर्मितीस अपेक्षित असलेलं कार्य त्यांनी केले.  एकंदरीतच त्यांनी मानवीय हिताचे काम त्यांनी केले.
 आणि या महान संताची विवेकी विचारधारा जर समजून घेतली तर संताच्या विचारधारेवर आधारीत राष्ट्रव्यापी व एक विश्वव्यापी वारकरी चळवळ उभी राहील.                                            _”एक खंत मात्र प्रत्येक नाभिकांच्या मनात नेहमीच बोचते,ती म्हणजे नाभिक महापुरुषांच्या जयंत्या व पुन्यतिथ्या ह्या प्रत्येक राज्यात वेगवेगळ्या केल्या जातात. एवढंच काय तर प्रत्येक संघटनेच्या विचारात पण या विषयावर मतभिन्नता आढळते.हे मला वाटते कुठंतरी थांबवुन एकत्र येऊन यांवर सर्व मान्य तोडगा निघला पाहीजे,हि सर्व सामान्य नाभिकांची भुमिका मात्र या निमित्ताने जोर धरु लागली आहे.यावर विचार होणे गरजेचे वाटते.”_                                            त्यांच्या या पुण्यतिथी दिनानिमित्त वारकरी चळवळीच्या या महानायकाला कोटी-कोटी प्रणाम व अभिवादन !! अभिवादन !! अभिवादन !!! अभिवादन !!!!
लेखन – पांडुरंग मामिडवार, ता़.बलोनी, नांदेड
संकलन –  शरद उरकुडे, भंडारा